نوشته بود : شايد همگى هشت‌هزار نفر باشند ؛ اگر بيش از اين تعداد نباشند ، كمتر از اين نيستند . همچنين به خط او ديدم كه تمام كسانى كه در اسد الغابة مذكورند ، هفت‌هزار و پانصد و پنجاه و چهار نفرند . به هرحال ، آنچه كه گفتار ابو زرعه را تأييد مىكند مطلبى است كه مسلم و بخارى پيرامون داستان تبوك از كعب بن مالك نقل كرده‌اند كه گفت : مردم بسيارى حضور داشتند كه نمىتوان آنها را به شمار آورد و در دفترى گنجاند . آنچه را هم كه خطيب به سند صحيح از ثورى نقل و ثبت كرده ، چنين است : آنها كه على را بر عثمان مقدم بدارند ، در واقع به دوازده هزار نفر نسبت ناروا داده‌اند كه همگى از اشخاصى بودند كه رسول خدا هنگام وفات از آنها راضى بود . نووى گويد : اين سخن مربوط به دوازده سال بعد از وفات پيغمبر است ، بدين معنى كه در عهد خلافت ابو بكر در قضيهء ردّه و فتوحات اسلامى بسيارى از كسانى كه نامهايشان ضبط نشده است ، از ميان رفته بوده‌اند و سپس در دورهء خلافت عمر در فتح‌ها و طاعون عمومى عمواس « 1 » و غير آن ، كسانى كه از شمار بيرون هستند ، مرده بوده‌اند و سبب پنهان ماندن اسامى آنان اين است كه بيشترشان در حجة الوداع حضور داشته‌اند ، و خدا داناتر است . چنان كه قبلا بيان داشتيم ، عدهء حاضر در حجة الوداع كه با رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله بودند ، يكصد هزار تن يا بيشتر بوده‌اند . بنابراين ، چگونه براى مؤلفان اين كتب ممكن بوده كه نام تمام اين جمعيت انبوه را ثبت و ضبط نمايند ؟ اصولا از مجراى طبيعى خارج است كه بتوان به نام و شرح حال اين جمعيت به طور كامل احاطه و تسلط يافت ، چه بيشتر اين گروه در صحراها و كوهسارها و مناطق گوناگون پراكنده بودند و در مجامع و شهرها مراوده و آمد و رفتى نداشتند مگر براى مقاصد خاص ، چنان كه گه‌گاه به طور اتفاقى براى به دست آوردن حوايجى در آن مجامع حاضر مىشدند و صحبت و روايتى را درك مىكردند و در آنگونه مواقع ديوان و دفترى نبود كه نام هركه وارد و خارج مىشود ، در آن ثبت و ضبط گردد و احوال آنان بررسى شود .

--> ( 1 ) . شهرى است در شش ميلى رمله در مسير بيت المقدس كه بيمارى طاعون در سال 18 هجرى از آنجا شروع شد و سپس در سرزمين شام منتشر گشت و در نتيجه ، جمع بيشمارى از صحابه درگذشتند .